نام‌شناسی تنگه و جزیرۀ هرمز

ابراهیم واشقانی فراهانی

دانشیار زبان و ادبیات فارسی دانشگاه پیام نور

تنگۀ هرمز از مهم‌ترین آبراهه‌های جهان است و در جنگ اخیر علیه میهن عزیزمان، اهمیت آن بیش‌تر هم شده و در پی آن، دانستن دربارۀ تنگۀ هرمز و جزیرۀ هرمز نیز جذاب‌تر شده‌است. در پاسخ به نیازِ دانستن دربارۀ این موضوع جذاب، حجم زیادی مطالب از جنبه‌های گوناگون تولید و منتشر می‌شود که بخشی از آن، جنبۀ نام‌شناسی دارد. نام‌شناسی‌هایی که دربارۀ تنگۀ هرمز و جزیرۀ هرمز در این روزها منتشر می‌شود، زیر تأثیر فضای حماسی و وطنی حاکم بر این روزهایمان، اغلب جنبۀ شاعرانه و احساسی دارد و این به لحاظ کارکردی، خوب است، اما نباید جایگزین حقایق علمی شود یا این حقایق را مخدوش کند. محور اصلی این شاعرانگی‌های احساسی، پیوند زدن نام تنگۀ هرمز به نام ایرانی خداوند متعال، یعنی اهورامزداست. این پیوند، مردود است. از جنبۀ سلبی، تردیدی نیست که نام تنگۀ هرمز، پیوندی با نام اهورامزدا ندارد، اما از جنبۀ ایجابی به درستی دانسته نیست که نام تنگۀ هرمز با چه ریشه‌ای پیوند دارد. در ادامه، ملاحظاتی دربارۀ نام‌شناسی تنگۀ هرمز و جزیرۀ هرمز ارائه می‌شود.

1. یکی از شاعرانه‌ترین ریشه‌پردازی‌ها دربارۀ نام تنگۀ هرمز که مدام در فضای مجازی دست به دست می‌شود، آن است که چون نام خداوند (اهورامزدا، هرمزد، هرمز)، نام روز نخست ماه است و اساساً خداوند، اول هر چیز است، به همین سبب، نخستین جزیرۀ این تنگه را به نام اهورامزدا، جزیرۀ هرمز نامیدند و تنگه را هم به مناسبت آغاز شدن با این جزیره، تنگۀ هرمز نامیدند. این ریشه‌شناسی، اگر در حد یک مطلب شاعرانه تلقی شود، خیلی هم زیباست، اما اگربه سان حقیقت علمی به آن ارجاع ‌شود، ارجاعی بسیار خام خواهد بود، زیرا حتی در این اندازه هم توجه ندارد که آنچه در جغرافیا از یک سو، اول است، از سوی دیگر، آخر است! و جزیرۀ هرمز، از سویی که مبدأ بیش‌تر سفرهای ایرانیان بوده‌است، یعنی از درون خلیج فارس به بیرون آن، آخرین جزیرۀ تنگه است و پیش از آن، جزایر هنگام و قشم و لارک در دهانۀ تنگه هستند و ایرانیان هیچ کدام را جزیرۀ هرمز نخواندند و آخرین جزیرۀ تنگه از سوی تردد ایرانیان، جزیرۀ هرمز خوانده‌شده‌است.

حقایق تاریخی نیز این وجه تسمیه را قاطعانه مردود می‌کند. آنچه جزیرۀ هرمز خوانده می‌شود، اساساً هرمز نیست که اول باشد یا آخر باشد، بلکه جزیرۀ جَرون است. آنچه جغرافیای هرمز بوده در آن لحظه که نام‌گذاری هرمز رخ می‌داده، مطابق همۀ منابع کهن و دست اول، بندری در دهانۀ رود میناب در بوملاد میهنمان ایران بوده‌است که بارانداز کرمان بوده و نامش هم طبق هیچ سندی، بر تنگه نبوده، بلکه بر ساحل بوده و خود یک پادشاهی دریایی وسیع و ثروتمند داشته، اما به حیث دیوانی، از اَعمال کرمان بوده و به دیوان کرمان (و در عصر صفویه به دیوان لار)، خراج می‌داده‌است. در اوایل قرن هشتم هجری، در پی چند سده تهاجم‌های ترکان و سپس مغولان، ملوک هرمز، تختگاه خود را از بندر هرمز به جزیرۀ جرون منتقل ساختند و اندک‌اندک، نام هرمز، هرمز کهنه شد و نام جرون، به قیاس آن، هرمز نو شد (برای نمونه مراجعه شود: ابوالفدا، 1349: 385). این جابه‌جایی نام بین مکان‌ها، نمونه‌های بسیار در تاریخ دارد، از جمله مهاجران انگلیسی، شهری در کرانۀ شرقی امریکا را به نیت موطن اصلی خویش، نیویورک نامیدند و مهاجران اورلئان فرانسه، نیواورلئان را بنانهادند.

بنابراین، نامگذاری هرمز، اساساً ارتباطی به جزیره‌ای و تنگه‌ای که امروزه هرمز نامیده می‌شود، ندارد که اولِ تنگه باشد یا آخر آن و این نام‌گذاری، در جایی دیگر رخ داده و سپس به جزیرۀ جرون منتقل شده‌است.

سومین دلیل مردود بودن این وجه تسمیه، تفاوت تلفظ هرمُز (نام جغرافیایی) و هرمَز (نام خداوند) است که در شمارۀ بعدی به آن پرداخته می‌شود.

2. بیش‌ترین حجم مطالبی که در حوزۀ نام‌شناسی تنگۀ هرمز در روزهای اخیر در فضای مجازی منتشر می‌شود، خیلی سرراست به سراغ این می‌رود که نام تنگه (و جزیرۀ) هرمز، از نام اهورامزدا گرفته شده‌است و دیگر به داستان‌پردازی‌هایی از این قبیل که این جزیره، اول بوده یا مقدس بوده و ... نمی‌پردازد. البته تولیدکنندگان همین دسته از مطالب هم به این تناقض برمی‌خورند که نام تنگه، هرمُز است و نام خداوند، هرمَز است و برای رفع و رجوع این تناقض، گاه افزوده می‌شود که: خب، نام خداوند کم‌کم از هرمَز به هرمُز تغییر یافته و از همین جا نام تنگه هم هرمُز شده‌است.

دربارۀ این دسته از مطالب باید گفت که نام خداوند بزرگ و آن دسته از مردمان و پدیده‌ها که به تبرّک، نامشان را از خداوند می‌گرفتند، در زبان‌ اوستایی و زبان‌های فارسی، مَزدا (گات‌ها، 1378، اهنودگات، هات 28، بند 1)، اهورا (همان، هات 28 بند 5)، مزدا اهورا (همان، هات 28، بند11؛ يشت‌ها، 1377: فروردين يشت، فقرۀ 146؛ همان، زامياد يشت. فقرۀ 92)، اهورا مزدا (يشت‌ها، 1377:  فروردين يشت، فقرۀ1)، اُهرمَزد و هرمَزد‌ (زند بهمن يسن، 1370: 5؛ بهار، 1345: 62؛ کارنامۀ اردشیر بابکان، 1386 :2) بوده‌است، در حالی که نام هرمز (جغرافیا)، همواره و همواره، با ضمه و بلکه با ضمۀ بلند بوده‌است از گواهی‌های نئارخوس یونانی در 325 پیش از میلاد مسیح (Arrian, indica, part 33) تا دیوان حافظ شیرازی (شاه هرموزم ندید و...) و نقشه‌های جغرافیایی قرن هجدهم میلادی که نام «هرموز» را برای آن جغرافیا به کار برده‌اند. شاید در این مقام، اِن ‌قُلت شود که: خُب، هرمز (نام خدا) هم اندک اندک به هرمُز تغییر یافته‌ و سپس نامش را به جزیره و تنگه داده‌است. آری، هرمَز (نام خدا)، اندک اندک، هرمُز شده‌است، اما کی و در کجا؟ در افواه عوام و در میان برخی از فرهنگ‌نویسان متأخر و نه در میان خواص و این تغییر هم جای بحث دارد و احتمالاً به سبب اهمیت یافتن نام جزیره و سپس تنگۀ هرمز در بازرگانی جهانی و منطقه‌ای در قرن‌های اخیر و آشنایی بیش‌تر با نام جزیرۀ هرمز در میان فرهنگ‌نویسان متأخر به نسبت آشنایی با نام باستانی خداوند، احتمالاً جزیرۀ هرمُز گاه تلفظش را به هرمَز (نام خداوند) داده‌است نه بر عکس که خداوند، ابتدا از هُرمَز، مبدل به هرمُز شده باشد و سپس نامش را به جزیره داده باشد (برای نمونه رجوع شود به: تبریزی، 1342، ج1: ذیل «هرمز» که این خطای تلفظی رخ داده و محمد معین از دید یک فرد از خواص با ارجاع این واژه به مدخل «ارمز» و «ارمزد» در همان فرهنگ، متذکر شده‌است که تلفظ نام خداوند، با فتح میم است، نه ضم میم). گواه قاطع این حقیقت، آن است که در عصر هخامنشی نیز مطابق منابع یونانی از جمله نئارخوس که به فرمان اسکندر به ثبت جغرافیای ایران پرداخت، نام شهر هرمز با ضمه و به صورت هرموز بوده‌است، درحالی که در همان عصر (و نیز در اعصار بعدی)، نام خداوند (اهورامزدا، هرمزد، هرمز) با فتح میم بوده‌است. بنابراین، این دو نام هیچ رابطۀ اشتقاقی با هم ندارند و حتی در اعصار جدیدتر و در منابع فارسی میانه که در دورۀ اسلامی، نگارش یا تلخیص شده‌اند نیز نام خداوند کماکان، اُهرمَزد و هُرمَزد است، مانند بندهش و کارنامۀ اردشیر بابکان که پیش از این نیز به آن‌ها اشاره شد در حالی که در همۀ این اعصار، پهنۀ جغرافیایی هرمز، نامش هرموز بوده‌است.

3. یکی دیگر از چسباندن‌های نام تنگۀ هرمز به نام اهورامزدا که البته این بار با واسطه است، آن است که بندر هرمز در زمان ساسانیان بسیار مهم و مشهور بوده و چون پنج پادشاه ساسانی، به تبرک نام خداوند، هرمُز نام داشتند، پس این بندر، هرمُز نامیده شد. این ریشه‌پردازی هم باز از جهات گوناگون مردود است. نخست آنکه این بندر در زمان هخامنشیان نیز بسیار مهم بوده که در منابع یونانی از آن یاد شده، اما نام هیچ کدام از شاهنشاهان هخامنشی بر آن نهاده نشده‌است. از سوی دیگر در زمان ساسانیان، بنادر مهم و مهم‌تر دیگر نیز در قلمرو ایران بوده‌است، از جمله بنادر مصب اروندرود که در عملیات فتح یمن و راندن حبشیان در روزگار خسرو انوشیروان، نیروی دریایی ایران از آن مبدأ  به یمن حمله کرد، نه از بندر هرمز که به یمن نزدیک‌تر است و این نشانگر اهمیت بیش‌تر بنادر آن حدود بوده‌است، اما هیچ بندری موسوم به هرمز در مصب اروندرود گزارش نشده‌است. از سوی دیگر هیچ کدام از شاهان ساسانی، هرمُز نبودند، بلکه هر پنج نفرشان، هرمَز یا به تلفظ دقیق‌تر، هُرمَزد (کارنامۀ اردشیر بابکان، 1386: 130) بودند در حالی که این بندر، همیشه هرموز بوده‌است و از جانب دیگر، شاهان ساسانی به نام کلی هرمز مشهور نبودند، بلکه به نام کلی کسری (خسرو) شهرت داشتند و شایسته بود که این بندر، بندر کسری خوانده شود نه بندر هرمز.

4. اما به راستی نام بندر و جزیره و تنگۀ هرمز از کجاست؟ از جهت سلبی، می‌دانیم که پیوندی با نام اهورامزدا ندارد، اما از جنبۀ ایجابی، تنها این را می‌دانیم که دست کم از عصر هخامنشیان، این جغرافیا هرموز بوده‌است، اما خود نام هرموز از کجا ریشه گرفته‌است، به درستی دانسته نیست. شاید گویشِ دوستان بندری ما بتواند مقداری در این زمینه، ابهام‌زدایی کند. اگر نام هرمز در اصل متعلق به تنگه و جزیره نباشد که در این، تردیدی نیست و متعلق به جایی در کرانه‌های بوملاد ایرانمان باشد که در این هم تردیدی نیست، شاید این نام به معنی ساحل نخلستان یا آبگیر نخلستان باشد، چنان‌که در گویش محلی تا جایی که می‌دانم، هرموز را هورموغ تلفظ می‌کنند که به آبگیر خرما تفسیرپذیر است و از آنجا که در زبان‌های ایرانی، دو صامت «غ» و «ز»، تبدیل‌پذیر به هم اند، دو تلفظ هورموغ و هورموز، می‌توانند به هم تردد کنند. بر این اساس، جزء نخست نام هرموز، می‌باید «هور» باشد که امروزه به هر دو صورت هور و خور، رایج است و به معنی آبراهه، آبگیر و زمینی است که زبانه‌های آب در آن پیشروی کرده‌باشد و جزء دوم می‌باید «مغ» یا «موغ» باشد و در روزگار ساسانیان نیز نام «مغستان» بر بندر هرمز اطلاق می‌شده‌است (تبریزی، 1342: ذیل «هرموز»، پاورقی شمارۀ 4) و اگر «مغ» یا «موغ» به معنی نخل باشد، مغستان به معنی نخلستان خواهد بود و هورموز به معنی آبگیر نخل.

منابع

- ابوالفدا، اسماعیل بن علی. (1349). تقویم البلدان.ترجمۀ عبدالحمید آیتی. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

- بهار، مهرداد. (1345). فرهنگ بندهش. تهران: شرکت سهامی ایران‌چاپ.

- تبريزي، محمد بن خلف. (1342). برهان ‌قاطع. تهران: ابن سینا.

- زند بهمن يسن، (1370)، ترجمه‌ي محمدتقي راشد، تهران: مؤسسه‌ي مطالعات و تحقيقات فرهنگي.

- کارنامۀ اردشیر بابکان. (1386). به کوشش بهرام فره‌وشی. چاپ چهارم. تهران: موسسۀ چاپ و انتشارات دانشگاه تهران.

-گات‌ها. (1378). گزارش از ابراهيم پور داوود. چاپ اول. تهران: اساطير.

- يشت‌ها (دوجلد). (1377). تفسير و تأليف ابراهيم پورداوود. چاپ اول. تهران: اساطير.

- Arrian. Anabasis Alexandri and Indica. Trans. E. Iliff Robson. London: William Heinemann; Cambridge, MA: Harvard University Press, 1929–1933.

دانلود نسخه pdf